Wat te doen als de rapen gaar zijn?

Al een tijdje ben ik intensief bezig met het boek Houd me vast van Sue Johnson. Ik ben er in begonnen omdat mijn lief en ik allebei ongelukkig waren met de manier waarop onze relatie zich de laatste tijd ontwikkelde. Het was alsof we elkaar kwijt waren en niet meer konden vinden.

Het boek raakte me meteen enorm. In onze cultuur, zegt Johnson, gaan we ervan uit dat eigenlijk alleen kinderen diepe emoties  hebben als verlatingsangst, hulpeloosheid, en de wanhoop die daarmee gepaard kan gaan, en we schamen ons als we daar als volwassenen last van hebben. De praktijk is echter dat die emoties in liefdesrelaties een grote rol kunnen spelen. In het ideale geval hebben volwassenen als kind een veilige hechting met hun beide ouders kunnen ontwikkelen. Maar zelf dan kon er van alles gebeuren waardoor er toch angsten en onzekerheden zijn ontstaan. Die emoties kunnen onverwachts in de interactie met je partner getriggerd worden en dat kan bijvoorbeeld tot gevolg hebben dat je opeens samen in een denderende ruzie zit terwijl er even daarvoor geen vuiltje aan de lucht was. Als je het dan over de inhoud gaat hebben of over wie er begon, leidt dat alleen maar tot meer ruzie.

Hoe herkenbaar. Bij zowel mijn lief als bij mij is er veel misgegaan in onze vroege jeugd. Geen van beiden hebben we een veilige hechting met onze ouders op kunnen bouwen. Geen wonder dat een dingetje van ogenschijnlijk niks voor een van de twee aanleiding kan zijn om zich verlaten, miskend, niet serieus genomen te voelen. Het kan tijdenlang heel goed gaan, maar dan opeens als een donderslag bij heldere hemel zijn de rapen weer gaar. ‘Sommige liefdesrelaties zijn werkrelaties’, hoorde ik Marieke de Vrij onlangs zeggen. ‘En dat is heel hard werken’. Wij zijn er best trots op dat we na 25 jaar intensief werken nog steeds van elkaar houden en elkaar steeds weer weten terug te vinden, al kunnen we daar kortere of langere periodes behoorlijk aan twijfelen. Maar de laatste tijd, waarin we allebei het nodige te verstouwen hadden,  leek het alsof er geen schot meer in zat en we betrokken steeds vaker ieder ons eigen eiland, waarvandaan we dan af en toe even beleefd naar elkaar wuifden. En ondertussen voelden we ons allebei eenzaam en ongelukkig.

Houd me vast is gebaseerd op de emotionally focused therapy (EFT) voor paren die Johnson, hoogleraar klinische psychologie, in de jaren tachtig ontwikkelde aan de universiteit van Ottawa. Mensen hebben de verbondenheid met elkaar nodig om te overleven, zegt ze. Het idee van onafhankelijkheid is een farce. We zijn sociale wezens, gemaakt om ons te hechten.

Sue Johnson laat de verschillende dansen zien waarin je als partners verzeild kunt raken. Bijvoorbeeld de dans waarin beurtelings de een de ander met kritiek overdondert en de ander verstijft en zich terugtrekt, Alleen de associatie met dans is al heel prettig. Dat is in elk geval iets waar je ook mee op kunt houden, wat bij ruzie maken nog maar de vraag is. Johnson noemt deze ruzies duivelse dialogen. Dat zijn destructieve patronen in de communicatie die steeds opnieuw de kop opsteken. Het is niemands schuld, zegt ze, het komt door de hechtingsproblematiek. Als je de demonische dans waarin je verzeild bent geraakt, eenmaal kunt herkennen en benoemen, ontdek je een ongevaarlijker manier om het er met elkaar over te hebben. Dan kun je de pijnplekken lokaliseren waarop elk nou eenmaal extra kwetsbaar is. In een liefdesrelatie, zegt ze, moet je leren om elkaar veiligheid te bieden. Er moet een fundament van veiligheid zijn. Dat betekent, dat je oog hebt voor elkaars kwetsbaarheden en dat je elkaar te hulp schiet als je merkt dat de ander blokkeert of opgewonden raakt  doordat er een pijnplek wordt aangeraakt. Ben je er voor mij, ook als het moeilijk is? Dat is in wezen de centrale vraag waar alle ruzies om draaien.

Niemand vindt ruziemaken prettig, maar het is wel een poging tot contact. En daar zit dan ook de kans die het biedt. Als een van de twee een stap achteruit kan doen en kan zeggen: ‘Laten we eens kijken waar we in verzeild geraakt zijn. Welke dans is dit eigenlijk?’, kom je meteen in een minder gevaarlijke zone. Dan gaat het niet meer om de schuldvraag maar om de vraag welke pijnplek van de ander is aangeraakt. Dat is ook wel emotioneel, maar als je hier eenmaal de nodige ervaring mee hebt opgedaan, hoeft het niet meer conflictueus te zijn, en het kan je dichter bij elkaar brengen.

Onze ervaring is in elk geval dat het veel makkelijker wordt om weer dichter bij elkaar te komen als je allebei die stap achteruit hebt gezet en de duivelse dialoog hebt gesignaleerd.

Johnson gaat nog verder. Het gaat er immers niet alleen om, de ruzie te beëindigen, maar om de veilige hechting met elkaar te herstellen. Dat gebeurt in het zogenaamde  houd-me-vast-gesprek, waarin we onze diepste kwetsuren met elkaar delen en elkaar beloven dat we er voor elkaar zullen zijn, ook als het moeilijk is. Dat gaat niet zomaar op slag en stoot, vaak komt er nog meer pijn naar boven van dingen die eerder in de relatie mis zijn gegaan. De stap naar een nieuwe veilige hechting kan alleen gezet worden als we elkaar het ergste kunnen vergeven wat ons is aangedaan. En wat natuurlijk ook heel belangrijk is, we gaan elkaar vertellen wat we nodig hebben om ons weer veilig te voelen bij de ander. Misschien is dat nog wel het moeilijkst. Voor mij betekent dat echt mijn hoofd buigen. Het is erkennen dat ik ben zoals ik ben. Ik laat me aan de ander zien in die ongelooflijke kwetsbaarheid, zonder bescherming, zonder huid als het ware. Ik zeg eigenlijk: ‘Ik kan het niet alleen, ik heb je nodig, houd me vast’. Ik neem het ultieme risico. En als we dat allebei durven te doen, dan ontstaat daar als door een wonder de diepe intimiteit waar we zo naar verlangen.

Johnson beschrijft in Houd me vast heel minutieus de conversaties die we met elkaar kunnen voeren om een veilige hechting met elkaar te herstellen of zelfs te creëren.  Daarbij geeft ze talloze voorbeelden en citaten uit haar eigen jarenlange onderzoek en relatietherapeutische praktijk.

Ik vind het een heel helder, praktisch en bruikbaar boek. Zelfs het eerste hoofdstuk hielp ons al een heel eind op de terugweg naar elkaars hart.

Al verder lezend realiseerde ik me dat wij het als stel het eigenlijk heel goed doen als je bekijkt met welke traumatische hobbels we allebei te maken hebben. Juist doordat we ieder zelf die ongenadige kwetsbaarheid kennen, kunnen we die uiteindelijk ook in elkaar zien. En dan zijn er geen pantsers en wapens meer nodig. We hebben die weg terug naar elkaar al zo vaak gevonden, we kennen de route al, het is vooral een kwestie van die ene stap achteruit zetten en ons afvragen waar het nu eigenlijk bij elk van ons echt om gaat.

Het boek was voor mij niet alleen verhelderend op het gebied van de liefdesrelatie. Ik zie opeens ook allerlei andere gebieden waarop de onderliggende theorie behulpzaam kan zijn. Ik ontdekte bijvoorbeeld in het contact met een collega dat haar overdreven manier van dingen vertellen, waaraan ik me wel eens erger, eigenlijk betekent: Luister je wel naar me? Door haar hechtingskwetsuren heeft ze de overtuiging ontwikkeld dat ze heel veel moeite moet doen om gehoor te vinden. Terwijl ik denk, mens, doe alsjeblieft gewoon, dan kan ik tenminste naar je luisteren. Ik word dan zelf ook afstandelijk, en daarmee wordt haar patroon alleen maar sterker. Dat is ook zo’n dans waarmee je elkaar op afstand houdt. Terwijl er, als ze zich veilig voelt, niets aan de hand is. Dan is ze gewoon het bijzondere mens dat ze is. Als ze in de theatrale versie van zichzelf schiet, is dat voor mij dus een signaal dat ze zich niet op haar gemak voelt, dat haar oude kwetsuren opspelen. En zo heb ik een aanknopingspunt om contact te maken. Ik kan zeggen: Goh, wat gebeurt er nu eigenlijk tussen ons?

Een tijdje geleden vertelde een bevriende manager me een verhaal dat terugkwam in mijn herinnering toen ik het boek las. Hij had een regiomanager die steeds het conflict met hem zocht. Het kostte hem heel veel moeite om daar uit te blijven en op een gezonde en respectvolle manier met hem te blijven communiceren. Op een gegeven moment zei hij tegen hem: ‘Arend, wat gebeurt hier nu eigenlijk tussen ons? Wat is dit voor een dans?’ Uiteindelijk bleek dat Arend hem identificeerde met zijn vader, onder wiens autoritaire bejegening hij erg te lijden had gehad. Toen de pijnplek die het vervelende gedrag veroorzaakte, was blootgelegd, en hij had ingezien dat deze ‘baas’ echt te vertrouwen was, draaide de negatieve spiraal in een positieve richting.

Ik denk dat heel veel conflicten tussen mensen, maar ook tussen groepen, organisaties, landen zelfs, ten diepste voortkomen uit hechtingsproblematiek. Ben jij te vertrouwen? Ben je veilig voor mij als ik laat zien hoeveel pijn ik heb? Dat zijn de vragen waar het vaak om gaat, en als daar geen bevredigend antwoord op komt, kunnen we verzeild raken in demonische dansen van wrok en zelfs haat en wraak.

Als we dat eenmaal in de gaten hebben, kunnen we daar een hele constructieve rol in spelen. We gaan niet meer in op de inhoud van de verwijten maar we stellen voor, een stap achteruit te zetten en ons af te vragen waar het conflict nu echt over gaat. Verwijten incasseren is voor de meesten van ons niet zo gemakkelijk. Er vanuit ons hart voor iemand zijn die een diepe pijn voelt, is wellicht een mogelijkheid die we wel aandurven.

Sue Johnson, Houd me vast, Zeven gesprekken voor een hechte(re) en veilige relatie, Kosmos 2009

Een interview met Sue Johnson kun je vinden op http://odenow.nl/een-doctor-voor-de-liefde/

Advertenties

1 reactie

  1. Anni van Bokhoven

    Dag Marian, goed artikel, goed boek, ik heb het ook al een poos in huis en ik sta helemaal achter haar visie, voel gewoon dat het zo is. Ik heb ook het boek van Harville Hendrix – de volwassen relatie, ook heel goed boek, helaas niet meer aan te komen bijna, succes met alles en liefs, Anni van Bokhoven

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: